حق حبس در قانون مدنی و جنبه های آن

«حق حبس» در حقوق مدنی ایران به این معناست که یکی از طرفین عقد (معمولاً زن در عقد نکاح یا بایع و مشتری در عقد بیع) می‌تواند تا زمانی که طرف مقابل تعهد خود را انجام نداده است، از انجام تعهد خود (تسلیم مبیع یا تمکین) خودداری کند.
در این قسمت جزئیات حقوقی حق حبس در دو حوزه مهم (مهریه و معاملات) بررسی شده است:
* حق حبس در عقد نکاح (روابط زوجین)
مهم‌ترین و پرکاربردترین کاربرد حق حبس در حقوق خانواده و میان زوجین مطرح می‌شود:
اگر در جایگاه «زن (زوجه)» هستید: طبق ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی، زن می‌تواند تا زمانی که مهریه کامل او پرداخت نشده است، از تمکین خاص (انجام وظایف زناشویی) خودداری کند. استفاده از این حق، مانع از دریافت نفقه نخواهد بود

اگر در جایگاه «مرد (زوج)» هستید: مرد باید بداند که تا پیش از پرداخت کامل مهریه (در صورت حال بودن آن)، نمی‌تواند زن را به تمکین اجبار کند. شرط اعمال حق حبس توسط زن این است که مهریه او «حال» (عندالمطالبه) باشد و پیش‌تر از آن تمکین خاص نکرده باشد.
* حق حبس در قراردادها و خرید و فروش (عقد بیع)
حق حبس اختصاص به ازدواج ندارد و در قراردادهای مالی نیز جاری است:
اگر در جایگاه «فروشنده (بایع)» هستید: فروشنده حق دارد با جمع شرایطی تا زمانی که تمام یا بخشی از ثمن (پول معامله) را دریافت نکرده است، از تحویل دادن و تسلیم مال (مبیع) به خریدار خودداری کند.
اگر در جایگاه «خریدار (مشتری)» هستید: خریدار نیزبا جمع شرایطی می‌تواند تا زمانی که فروشنده مال را تحویل نداده است، از پرداخت تمام پول معامله امتناع ورزد؛ مگر اینکه کالا به او تسلیم شده باشد.